تیزهوشان آزمونهمه مقالاتحل سوالات گزاره‌های شرطی تیزهوشان؛ «اگر» را وارونه نکن
برای حل سوالات گزاره های شرطی تیزهوشان، بخش بعد از «اگر» را شرط و بخش بعد از «آنگاه» را نتیجه بنویس، پیکان را فقط از شرط به نتیجه بکش و چیزی را که جمله نگفته است نتیجه نگیر. اگر شرط برقرار باشد، نتیجه باید برقرار باشد؛ اما دیدن نتیجه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همان شرط رخ داده است.
حل سوالات گزاره های شرطی تیزهوشان را با یک پیکان شروع کن
جمله «اگر کارت آبی باشد، روی آن ستاره است» را به صورت «آبی ← ستاره‌دار» ننویس؛ جهت خواندن فارسی ممکن است چشم را گمراه کند. کنار جمله روشن بنویس «آبی → ستاره‌دار». سمت آغاز پیکان شرط و سمت پایان نتیجه است. این نمایش کوتاه کمک می‌کند فقط در همان جهتی حرکت کنی که جمله اجازه داده است.
شرط و نتیجه را پیش از نگاه‌کردن به گزینه‌ها جدا کن
در جمله‌های بلند، ابتدا دور «اگر» و «آنگاه» خط بکش و دو بخش را کوتاه کن. برای نمونه، «اگر دانش‌آموز همه تمرین‌های این برگه را درست حل کند، برچسب سبز می‌گیرد» به «همه درست → برچسب سبز» تبدیل می‌شود. نام‌ها و توضیح‌های اضافی را موقتاً کنار بگذار، اما واژه‌هایی مانند «همه»، «حداقل» و «فقط» را حذف نکن؛ این واژه‌ها مرز شرط را عوض می‌کنند.
مثال حل‌شده: نتیجه مستقیم معتبر است
قانون می‌گوید: «اگر یک شکل مربع باشد، چهار ضلع دارد.» می‌دانیم شکل «ر» مربع است. چون شرط برقرار شده، می‌توانیم نتیجه بگیریم «ر چهار ضلع دارد». مسیر استدلال دقیقاً هم‌جهت پیکان است: مربع → چهارضلعی. برای این نتیجه لازم نیست شکل را حدس بزنیم یا گزینه‌های دیگر را بررسی کنیم.
دام اصلی: نتیجه را به شرط برنگردان
از «اگر مربع باشد، چهار ضلع دارد» نمی‌توان نتیجه گرفت «هر شکلی که چهار ضلع دارد مربع است»؛ مستطیل یا لوزی هم چهار ضلع دارند. جمله اصلی فقط می‌گوید مربع‌بودن برای رسیدن به نتیجه کافی است، نه اینکه تنها راهِ چهارضلعی‌بودن باشد. هر وقت خواستی از سمت نتیجه به شرط برگردی، مکث کن و بپرس: آیا یک نمونه دیگر می‌تواند همین نتیجه را داشته باشد؟
وقتی نتیجه برقرار نیست، شرط هم نمی‌تواند برقرار باشد
اگر قانون «آبی → ستاره‌دار» درست باشد و کارتی ستاره نداشته باشد، آن کارت نمی‌تواند آبی باشد؛ چون آبی‌بودن حتماً آن را ستاره‌دار می‌کرد. این استدلال با وارونه‌کردن ساده فرق دارد: از نبودن نتیجه، نبودن شرط را می‌فهمیم. آن را با یک زنجیره کوتاه کنترل کن: «اگر آبی بود، ستاره داشت؛ ستاره ندارد؛ پس آبی نیست.»
چند گزاره را زنجیره کن
فرض کن «اگر مهره قرمز باشد، بزرگ است» و «اگر مهره بزرگ باشد، داخل جعبه است». برای مهره قرمز می‌توان زنجیره ساخت: قرمز → بزرگ → داخل جعبه؛ پس مهره قرمز داخل جعبه است. اما اگر فقط بدانیم مهره داخل جعبه است، نمی‌توانیم آن را بزرگ یا قرمز بدانیم؛ ممکن است راه دیگری برای داخل جعبه بودن وجود داشته باشد. در زنجیره، همه پیکان‌ها باید هم‌جهت به هم وصل شوند.
مثال چندمرحله‌ای: گزینه قطعی را پیدا کن
سه قانون داریم: «اگر کارت گرد باشد، زرد است»، «اگر زرد باشد، عدد زوج دارد» و «اگر کارت عدد زوج نداشته باشد، کنار گذاشته می‌شود». درباره یک کارت گرد چه نتیجه‌ای قطعی است؟ از گرد → زرد و زرد → زوج می‌رسیم به «عدد آن زوج است». قانون سوم درباره نبودن عدد زوج است و برای این کارت فعال نمی‌شود. پس گزینه قطعی را از زنجیره فعال انتخاب می‌کنیم، نه از هر جمله‌ای که واژه مشترک دارد.
تمرین پاسخ‌دار: معتبر یا نامعتبر؟
قانون: «اگر کتاب در قفسه بالا باشد، برچسب سفید دارد.» مورد اول: کتاب «الف» در قفسه بالاست؛ نتیجه «برچسب سفید دارد» معتبر است. مورد دوم: کتاب «ب» برچسب سفید دارد؛ نتیجه «در قفسه بالاست» معتبر نیست، چون ممکن است کتاب‌های جای دیگر هم برچسب سفید داشته باشند. مورد سوم: کتاب «پ» برچسب سفید ندارد؛ نتیجه «در قفسه بالا نیست» معتبر است. برای هر مورد، جهت حرکت روی پیکان را توضیح بده.
مرز این مهارت با راهنماهای نزدیک
اگر متن چند محدودیت درباره ترتیب و انتخاب دارد، از روش خواندن سؤال‌های چندشرطی استفاده کن. برای جمله‌های «همه، بعضی و هیچ‌کدام»، نمودار ون ابزار مناسب‌تری است؛ و اگر باید درستی یک ادعای کلی را با نمونه مخالف بیازمایی، راهنمای پیداکردن مثال نقض را بخوان. این مقاله فقط جهت استدلال در رابطه اگر–آنگاه را تمرین می‌دهد.
چک‌لیست و جمع‌بندی
پیش از انتخاب پاسخ بپرس: ۱) شرط و نتیجه را جدا کرده‌ام؟ ۲) پیکان را از شرط به نتیجه کشیده‌ام؟ ۳) نتیجه را بی‌دلیل به شرط برنگردانده‌ام؟ ۴) در زنجیره، پیکان‌ها واقعاً به هم وصل می‌شوند؟ ۵) گزینه قطعی است یا فقط ممکن؟ جمع‌بندی: گزاره را کوتاه کن، جهت رابطه را ثابت نگه دار و فقط چیزی را نتیجه بگیر که قانون الزام می‌کند. نوع و قالب سؤال‌های هر دوره ممکن است تغییر کند؛ جزئیات آزمون را فقط از اطلاعیه رسمی همان سال بررسی کنید.